İşten Çıkarıldım, Haklarım Neler?

İşten çıkarıldınız ve kafanızda tek soru var: "Bana ne ödenmesi lazım?" Çoğu kişi sadece kıdem tazminatını biliyor, oysa masada birden fazla kalem var ve bazıları hızla zamanaşımına uğruyor. Aşağıda işten çıkarılınca hangi haklara sahip olduğunuzu, hangi sürelere dikkat etmeniz gerektiğini tek tek anlatıyorum.

Hangi ödemeleri talep edebilirsiniz?

İşten çıkarılan bir işçinin masasında genelde şu kalemler olur:

• Kıdem tazminatı: En az 1 yıl kıdeminiz varsa ve sözleşme kıdeme hak kazandıran bir sebeple bittiyse. Her tam yıl için 30 günlük brüt ücret tutarında hesaplanır. İşveren sizi haklı sebep olmadan çıkardıysa ya da siz haklı sebeple ayrıldıysanız doğar.
• İhbar tazminatı: İşveren sizi önceden haber vermeden (ihbar süresi tanımadan) çıkardıysa. İhbar süreleri kıdeme göre 2 ile 8 hafta arasında değişir (İş Kanunu m. 17).
• Kullanılmayan yıllık izin ücreti: Hak edip kullanmadığınız izinler para olarak ödenir.
• Fazla mesai, hafta tatili, UBGT alacakları: Fazladan çalıştıysanız ve ödenmediyse.
• Ödenmemiş ücret ve ikramiyeler.

Not: kıdem ve ihbar hesabı brüt ücret ve giydirilmiş ücret (yol, yemek, ikramiye dahil) üzerinden yapılır; net maaşınızdan değil. Bu yüzden gerçek alacağınız çoğu zaman sandığınızdan yüksektir.

İşe iade: geri dönmek istiyorsanız

Bazı işçiler tazminattan çok işine dönmek ister. İşe iade davası bunun yolu ama şartları var (İş Kanunu m. 18):

• İş yerinde en az 30 işçi çalışıyor olmalı,
• Sizin o iş yerinde en az 6 ay kıdeminiz olmalı,
• Belirsiz süreli sözleşmeyle çalışıyor olmalısınız,
• Fesih geçerli bir sebebe dayanmıyor olmalı.

Süre kritik: fesih bildiriminin size ulaşmasından itibaren 1 ay içinde arabulucuya başvurmanız şart. Arabuluculukta anlaşılamazsa, son tutanaktan itibaren 2 hafta içinde işe iade davası açılır. Dava kazanılırsa işveren ya sizi işe başlatır ya da işe başlatmama tazminatı (4-8 aylık ücret) ile boşta geçen süre ücretini (en çok 4 ay) öder.

Arabuluculuk artık zorunlu

Bunu atlamayın: işçilik alacakları ve işe iade taleplerinde arabuluculuk dava şartıdır. Yani doğrudan mahkemeye gidemezsiniz; önce arabulucuya başvurmanız gerekir. Arabuluculukta anlaşma olursa dosya orada biter; olmazsa dava yolu açılır.

İşsizlik maaşını unutmayın

Kendi isteğinizle ayrılmadıysanız ve prim şartlarını tutturuyorsanız İŞKUR'dan işsizlik ödeneği alabilirsiniz. Başvuru için fesihten sonra 30 gün içinde İŞKUR'a başvurmak gerekir; geç kalırsanız hak kaybı olur.

Dikkat: ibraname ve "eksik" bordro

İşten ayrılırken önünüze bir ibraname konur. "Tüm haklarımı aldım, hiçbir alacağım kalmadı" diyen bu belgeyi düşünmeden imzalamayın. Gerçekte almadığınız bir parayı almış gibi imzalarsanız, sonradan talep etmeniz zorlaşır. Bir de bordroların gerçek ücretinizi değil, asgari ücreti gösterdiği durumlar var; bu, tazminat hesabınızı düşürür. İkisine de dikkat.

Süreleri kaçırmayın

• İşe iade: fesihten 1 ay içinde arabuluculuk.
• İşsizlik ödeneği: fesihten 30 gün içinde İŞKUR.
• Kıdem/ihbar ve diğer alacaklar: kural olarak 5 yıl zamanaşımına tabidir ama beklemenin anlamı yok; delil ve tanık zamanla kaybolur.

Kıdem tazminatı nasıl hesaplanır? (örnek)

Kıdem tazminatı, her tam yıl için son giydirilmiş brüt ücretinizin 30 günü kadardır. Basit bir örnek: 5 yıl çalışmış, giydirilmiş brüt ücreti aylık 40.000 TL olan bir işçinin kabaca kıdem tazminatı 5 × 40.000 = 200.000 TL civarındadır (yasal tavan ve kesintiler ayrıca hesaba katılır). "Giydirilmiş" derken yol, yemek, düzenli ikramiye gibi ek menfaatler de ücrete eklenir — bu yüzden bordrodaki çıplak maaştan daha yüksek bir rakam çıkar.

Bir uyarı: kıdem tazminatında yasal bir tavan var; çok yüksek ücretlilerde tazminat bu tavanla sınırlanır. Yine de çoğu dosyada işçinin eline geçen tutar sandığından fazladır.

Hangi durumda kıdem doğmaz?

Her ayrılışta kıdem çıkmaz. Kural olarak şu hallerde doğmaz:

• Kendi isteğinizle (haklı sebep olmadan) istifa ettiyseniz,
• İşveren sizi haklı bir sebeple (İş K. m. 25/2 — devamsızlık, güven sarsıcı davranış vb.) çıkardıysa,
• 1 yıldan az çalıştıysanız.

Ama "istifa" diye imzalatılan kâğıdın arkasında aslında haklı bir fesih sebebiniz (ödenmeyen maaş, mobbing, sigortanın düşük yatması) varsa, o istifa kıdem hakkınızı yok etmez. Bu ayrım çok dosyada belirleyici oluyor.

En sık yapılan hatalar

• Sadece kıdemi bilmek. Fazla mesai, izin, ihbar çoğu zaman kıdemden fazla tutar.
• İbranameyi okumadan imzalamak.
• İşe iade süresini kaçırmak. 1 ay çok kısa.
• Delil toplamamak. Mesai kayıtları, mesajlar, tanıklar en baştan derlenmeli.

Sık sorulan sorular

İşten çıkarılınca hangi tazminatları alırım? Kıdeminiz 1 yılı geçtiyse kıdem, usulsüz fesihte ihbar tazminatı; ayrıca yıllık izin, fazla mesai ve ödenmemiş ücret.

İşe iade davası süresi ne kadar? Fesihten 1 ay içinde arabuluculuk; anlaşma olmazsa 2 hafta içinde dava.

İstifa edersem tazminat alır mıyım? Kural olarak hayır; ama ücret ödenmemesi, mobbing, sigorta eksikliği gibi haklı sebeple ayrılırsanız kıdem hakkınız olabilir.

Ne yapmalısınız?

İşten çıkarıldıysanız önce belgelerinizi toplayın: bordrolar, iş sözleşmesi, fesih bildirimi, varsa mesai kayıtları. Alacağınızın gerçek tutarı çoğu zaman sanılandan yüksek; hangi kalemleri talep edebileceğinizi ve işe iade şartlarını taşıyıp taşımadığınızı birlikte değerlendirelim.

Arayın: 0534 598 49 25

Yasal not: Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş yerine geçmez. Her dosya kendi koşullarına göre değerlendirilir.